Нора Мітрані
Пра рабынь, суфражыстак, бізун

Nora Mitrani

Des esclaves, des suffragettes, du fouet

Жанчына ― чалавечая істота. Я натрапіла на гэтую глыбокую думку ў Руаямоне, чытаючы кнігу пад загалоўкам Фенаменалогія жанчыны, аўтара якой я не змагу прывесці, паколькі мая памяць ― зрэшты, з даволі відавочных прычын ― адмовілася запомніць ягонае імя. Падобная беспярэчная заява не павінна выклікаць усмешку, тым болей у жанчын. У рэшце рэшт, над гэтым варта задумацца, і, напэўна, спакон вякоў нам усё яшчэ даводзіцца даказваць, што жанчына ― не газель і не бедная кошачка, не курыны мазжачок і не прыгожая расліна, не брама ў пекла, не фея і не верная пагібель. Але не трэба нічога даказваць!― усклікнуць, напэўна, некаторыя жанчыны. ― Не здраджвайце нам! А што, калі нам падабаецца быць кошачкамі і феямі? Толькі тады наш лёс шчаслівы, калі мужчына, чалавечая істота, ставіцца да нас як да чароўных звяркоў, якіх трэба адзець, прылашчыць і апырскаць парфумай. Калі ж ён западозрыць, што мы з ім належым да аднаго віду, не паспееш і сказаць пра гэта, як раз! ― нас сцягвае форма, што ўпіваецца ў грудзі, і мы крочым, у ботах і са зброяй, па тужлівых пустынях Ізраіля, ці Кітая, ці Савецкага Саюза; нашы твары скажаюць крыкі, патрыятызм і гразь. Вы напраўду хочаце гэтага? Ну не, не варта нічога даказваць...

Нам дастаткова гэтага. Аднак існуе парода разумных жанчын, якія штодня сіляцца паказаць ― філасофскімі дысертацыямі, гераічнымі подзвігамі, перамогамі ў судовых справах, ― наяўнасць мазгоў і нервовай сістэмы, такіх самых, як у мужчынскага полу. Яны ўстаюць у поўны рост, адстойваюць сябе, напружваюць цягліцы і голас, засноўваюць ў Злучаных Штатах лігі дабрадзейнасці і кіруюць металургічнымі заводамі*, становяцца інжынеркамі, эксперткамі ў фармальнай логіцы, чыноўніцамі, выбаршчыцамі, міністаркамі, а перадусім ― прэзідэнткамі ўсяго, над чым можна прэзідэнтстваваць. Не абавязкова брыдкія з твару (падобнае меркаванне ўжо сведчыць пра глыбінную мізагінію не толькі сярод мужчын, але таксама сярод прывабных і не надта разумных жанчын, якія бароняцца як могуць супраць тых, для каго прывабнасць не адзіная перавага), выказваюць пры гэтым пэўную абыякавасць датычна фізічнай прыгажосці. Калі аказваецца, што адна з тых прэзідэнтак звыш таго ведае, як выбраць памаду, якая гарманічна пасуе да бляску ейных чароўных вачэй, то гэта параджае бясконцы ступар, і яшчаркі выпаўзаюць са шчылін, каб паставіць пад пагрозу старадаўнія ідэі, якімі так зручна маніпуліраваць: жаночы разлад паміж прыгажосцю і духоўнай незалежнасцю на той падставе, што духоўная незалежнасць можа быць прыдатнай толькі ў кампенсацыю за няшчасце мець не самы мілы твар. Як так? Можна быць яшчэ і прывабнай? Але ж паглядзіце на гэтыя вусны, на гэтыя ладыжкі, нібыта ў іспанскай танцоркі... Прэзідэнтка ці ідэалагіня могуць даказаць сваю чалавечнасць і такім чынам памагчы разбіць спрадвечнае заняволенне жанчыны, зрабіць так, каб паблажлівы, пачварны рогат мужчын застыў на іхніх вуснах, толькі з адной умовай: насіць сваю прыгажосць як выклік і як скандал, як рыцар носіць шпагу, захапляць пачуцці і сэрцы дастаткова доўга і адначасова з тым прывабліваць розумам.

Але, на жаль! Спалучэнне надзвычайнай прыцягальнасці і інтэлектуальнай дзёрзкасці ў жанчыне ўсё яшчэ ўспрымаецца хутчэй як выключэнне, бо мужчына падступна пільнуе за тым, каб, з аднаго боку, прывабная жанчына раптам не эмансіпавалася (няхай лепей квітнее ў якасці яго раскошнай рабыні, каралевы прыгажосці, дзяўчыны з вокладкі), а з іншага ― каб эмансіпаваная жанчына не смела прэтэндаваць на прыгажосць. Адсюль адвечная няшчасце быць жанчынай, спакон веку і асабліва сёння, бо гаротніцы напраўду вераць, што да іхняга вызвалення рукой падаць, і толькі з той прычыны, што тая рука можа цяпер трымаць бюлетэнь ці ўласны банкаўскі чэк. Яны няправільна альбо не да канца зразумелі вялікае спадзяванне Рэмбо, які прагнуў убачыць іх істотамі чалавечнымі, але іншымі, асобным родам паэтаў, якіх зямля яшчэ не бачыла: Ці будуць сусветы ейных ідэй адрознымі ад нашых? Яна адкрые дзіўныя, нечуваныя рэчы... Насамрэч нават самыя разумныя з іх пакуль не адкрылі нічога, што сведчыла б пра новую ноч ці далёкую планету. Яны абмяжоўваюць сябе тым, што прымаюць мужчынскую логіку, іхнія стварэнні і іхнія перажыванні, і, здаецца, здавальняюцца толькі тады, калі іхняе пісьмо становіцца бясполым. Мадмуазэль Сюзанна Башляр на пытанне пра тое, чаму яна выбрала для абароны дысертацыі такую няпростую тэму (Логіка фармальная і логіка трансцэндэнтальная ў філасофіі Гусэрля) дала наступны дзіўнаваты адказ: Праз любоў да абстракцыі. Я не чула нічога больш патэтычнага за гэтыя словы ў той меры, наколькі я магу сведчыць пра аналагічныя спакуслівыя пачуцці ў сябе, прытым не маючы магчымасці аддацца ім, бо матэматычны геній мадмуазэль Башляр застаецца для мяне чужым.

Жанчынам застаецца яшчэ адзін спосаб даказаць самім сабе, што яны цяпер не рабыні ― гэта, у рамках кахання, канкрэтнае, сімвалічнае і літаратурнае выкарыстанне бізуна. Сімона дэ Бавуар абгрунтавала для жанчыны такую пазіцыю ў каханні, якая болей не зневажае яе, адданую на ягоную ласку, не лежачы пад ім, а стойма над ім, на манер мужчыны, у ролі ўладаркі. Тым самым Сімона дэ Бавуар, напэўна, сапсавала асалоду некаторым жанчынам, але дакладна парадавала іншых.

Бо, мабыць, не варта было раскрываць, што Мадам О, нягледзячы на сваё прыніжэнне, магчыма, і праз яго, але быццам без асаблівай патрэбы даходзіць да крайнасцей ― шчаслівая, задаволеная сабою жанчына; яна ўрэшце бярэ сваё, яна кідае ў твар мужчынам свой скандальны спосаб існавання. Жанчына-аб’ект, якая дагэтуль згаджалася на гэты стан па ўласным жаданні, скалечаная бізунамі, але ў гэтым ― ейны напад на мужчын: яны перастаюць разумець, хто яны.

Апошняя важная рэч: заняўшы гэтую новую позу, жанчына павінна заставацца прынцыпова непакорнай, павінна зацята прагнуць таго, што дагэтуль так і не было ёй даравана: свабода духу.

Артыкул быў упершыню апублікаваны ў Сюррэалізм, той самы (Surréalisme, même, №3, 1957).

вялікае спадзяванне Рэмбо — спасылка да знакамітага ліста Арцюра Рэмбо Полю Дэмэні ад 15 мая 1871, у якім паэт акрэслівае сваё бачанне будучыні паэзіі. Апрача іншага, ліст змяшчае наступны пасаж пра разняволенне жанчын:

<...> Калі будзе разбітае спрадвечнае заняволенне жанчыны, калі яна будзе жыць для самой сябе і самой сабой, калі мужчына, да гэтага часу паскудны, дасць ёй волю — і яна таксама, яна стане паэтам! Жанчына адкрые невядомае! Ці будуць сусветы ейных ідэй адрознымі ад нашых? Яна адкрые дзіўныя, нечуваныя, жахлівыя, захапляльныя рэчы; мы прымем іх, мы зразумеем іх.

мадам О, нягледзячы на сваё прыніжэнне — маецца на ўвазе парнаграфічны раман Гісторыя О (Histoire d’O, 1954) Дамінік Ары, выдадзены пад псеўданімам Палін Рэаж; прадмову да першага выдання напісаў Жан Палан, пісьменнік, блізкі да сюррэалісцкага руху. У цэнтры сюжэта — жанчына пад імем О, якая самахоць становіцца сэксуальнай рабыняй двух каханкаў, цалкам падпарадкоўваючы ім сваё цела і волю. Ад самага моманту публікацыі Гісторыя О стала сэнсацыяй, прыцягнуўшы ўвагу не толькі другой хвалі сюррэалізму (з чым, бясспрэчна, звязаная адвечная цікаўнасць руху да трансгрэсіўных форм пачуццёвасці і ў прыватнасці фігуры маркіза дэ Сада), але і другой хвалі фемінізму (напрыклад, гл. Нянавісць (да) жанчыны Андрэа Дворкін, чыя інтэрпрэтацыя самапрыніжэння О як псіхічнага канібалізму каранёва адрозніваецца ад інтэрпрэтацыі Мітрані).

Таксама гл. артыкул Пра кошак і магноліі.