Нора Мітрані
Пра кошак і магноліі

Nora Mitrani

Des Chats et des Magnolias

Жанчыны млеюць ад цукру і ўзбітых вяршкоў, ад парфумы з балгарскіх ружаў і каштанаў у глазуры, якімі адорваюць іх рэпарцёры ўсіх модных журналаў па ўсім свеце. Іх укалыхваюць салодкімі да млоснасці святочнымі выпарэннямі, з дапамогай якіх майстры шатландкі і вышытага атласу ствараюць для іх уласны сусвет ― бяспечны, утульны, раслінны, жывёльны (але з тых раслін і тых пужлівых жывёл, што паддаюцца выцісканню ў парфуму), свет, недасяжны для знявечанай існаваннем душы. Калі вас кахаюць, вам болей не глядзяць у вочы: цяпер назіраюць, як вы вымаўляеце «магнолія», і якраз у гэты момант адбываецца нешта дзіўнае... Паколькі выраз вуснаў значыць болей за выраз твару, і менавіта вусны ў наш час сталі люстэркам душы... Падобнымі фразамі цяперашні прынц моды* праводзіць рэкламную кампанію сваёй новай калекцыі памад. Яна дасціпная, яна прыйдзецца даспадобы любой жанчыне, прыбаўляючы ёй, і ахвяры і пастцы адначасова, ўпэўненасці ў сабе пасярод гэтага шаўкавістага сусвету, дзе радасць для ейнага цела ― быць целам і ўмець падабацца. Яна ― рэкламнае рэха, стратэгія і тактыка, узятыя наўпрост са слоў Палана: усё ў іх [жанчынах], у тым ліку сам дух, прасякнута сэксам. Іх трэба было б бесперапынна карміць, бесперапынна мыць і фарбаваць, бесперапынна лупіць*.

Жанчыны гэтыя ― Мэрылін ды іншыя шыкоўныя стварэнні каляровага кінематографа, адлітыя з чырвонага велюру, з прыадчыненымі вачыма і вуснамі, захопленыя нястрымным танцам у бязрадасным свеце мужчын. З усіх бакоў налятаюць на іх хвалі смеху і кпінаў, але толькі для таго, каб разбіцца ў кропелькі горкай пены ў куточках рота, разбіцца аб сцёгны Мэрылін. Гэты бурапенны смех не здолее прыкрыцца маскай, не здолее захліснуць трапяткое сэрца і брыдкую замароку, спароджаную тымі, што цалкам прасякнуты сэксам...

Але замарока ўсё ж лепшая за гендарную блытаніну. Той факт, што мужчыны нібыта заўжды папікаюць жанчыну ейнай бязлітаснай ружовай сэксуальнасцю, як сцвярджае Палан, падаецца поўнай бязглуздзіцай. Каб суцішыць замароку і авысакародзіць думкі, зрабіць іх свабоднымі для сур’ёзнага жыцця ― жыцця сярод хлапцоў, ― мужчыны больш верагодна папрасілі б усіх жанчын адліць сябе па шаблоне Мэрылін. Самым ганарлівым, самым упартым з іх прапануецца адлюстраванне доступу ў мужчынскі свет, пры ўмове, што яны будуць паводзіць сябе як сапраўдныя жанчыны ― з надзьмутымі вільготнымі губамі, пафарбаванымі ў той бліскучы, гулкі чырвоны колер, які сведчыць пра апетыт мужчын да жанчыны-самкі, з якой лёгка і проста, бо ейныя напружаныя вусны самі прыадчыняюцца насустрач... Іскрысты звер з кіпцюрамі-ледзянцамі, але і з душою: яе можна ўдыхнуць, быццам стоены арамат на цёплых поласцях станіка.

Часцей за ўсё жанчыны скараюцца гэтаму плаўка-эратычнаму вобразу саміх сябе. Да гэтага іх заклікаюць зашмат намёкаў і жаданняў. Але яны таксама ўмеюць абараняцца. На ўласны манер. Бо ім добра вядома, што вусны ніяк не могуць быць люстэркам душы, што гэта ― хітрыкі мужчын, якія баяцца, абы жанчыны не сталі іхнімі сёстрамі. Яны вядуць барацьбу, але ўсё яшчэ жаноцкай зброяй: з арсенала макіяжу яны выбіраюць падводку і аловак для вачэй і грэбуюць правакацыйнай памадай. Яны робяцца празрыстымі, іх вочы буйнеюць, а вусны губляюць колер, паводле леташняга загаду цяперашняй імператрыцы індустрыі прыгажосці*, хоць задоўга да гэтага падобным спосабам інстынктыўна фарбаваліся маладзенькія экзістэнцыялісткі з кафэ Мабіён, як таго хацеў, паводле вобразу каханай ім дзяўчыны, той нямецкі хлопчык, што траціў розум ад Баха і Гегеля. Некаторым з іх таксама вядома, што ў мужчынскім сэрцы ўплецены яшчэ адзін вобраз, яшчэ больш трывожны за Мэрылін, які дастаўся ім у спадчыну ― вобраз знатнай Дамы, схаванай пад вуаллю, з невялічкімі грудзямі і вузкімі сцёгнамі. Высакамерная, але апантаная думкамі пра каханне, яна натхняе на самыя прамяністыя пачуцці; імя ёй ― каралева Гінеўра з аповедаў пра Рыцараў Круглага Стала, Дантава Бэатрычэ, Дама з Адзінарогам з габеленаў у Клюні; менавіта яе праслаўлялі на сваіх карцінах і раннія фламандцы, і Жан Клуэ, і мастакі са школы Фантэнбло. Яе можна сустрэць у лясах і на берагах крыніц: чарот і трыснёг шэпчуць ёй свае таямніцы.

Зімні сезон 1954 года коратка спрабаваў уваскрэсіць Даму, ахутаўшы яе ў самыя вынаходлівыя адзенні з усходніх шаўкоў і дзікіх норак. Пакорлівыя жанчыны прынялі лінію Н*: ператварыўшыся на далёкіх прынцэс ― двайной лініяй гузікаў, кроем ад галёнак і да самай шыі з адной толькі галавой, якая вынырвае, нібыта каштоўны вяночак ― яны схаваліся ад позіркаў. Такім чынам, зноў вельмі па-жаноцку, яны здолелі абараніцца супраць інфляцыі Мэрылін, выказаўшы, што гаворка можа весціся пра іншае.

Але паколькі жаночая прыгажосць, пра што б гаворка ні вялася, усё адно пераплятаецца са светам жывёльным, то і вочы ― вочы-азёры, вочы стоенага запалу ― на жаноцкай мове становяцца вачыма козачкі, кошачкі ці газелі... хоць такім чынам мы раптоўна апынуліся ў іншым вымярэнні. Як быццам жанчына прагне праткнуць гэты кокан, куды яе спрабуюць запхнуць, і ўступіць у дыялог са светам. Жанчына-паэт, пра якую марыў Рэмбо, часам паднімае павекі, хоць не ўсведамляе гэтага і мяркуе, што тым самым проста трымаецца моды.

Для сюррэалістаў каханая жанчына ўспрымаецца праз сваю неадназначнасць па-рознаму раз за разам: то цёплая насельніца гэтага кокана, то прасторы па-за ім, дзе пранізлівая душа шалее ад уласнай празрыстасці; то стварэнне з плоці, занадта пажадлівае, смяротна ядавітае, ружа для ўсіх, то Надзя з падведзенымі вачыма, чарадзейка, прарочыца, правадніца ў свет нябачнага. Але, ёсць шанец, яна здолее, яна ўжо здольная сыграць абедзве гэтыя ролі? (У такім выпадку катэгорыі мужчынскасці згубяць сэнс, і мужчын возьме страх).

Неадназначнасць жанчыны-самкі пераходзіць і ў каханне, для якога яна ― альбо аб’ект, альбо саўдзельніца.

Артыкул быў упершыню апублікаваны ў Сюррэалізм, той самы (Surréalisme, même, №1, кастрычнік 1956).

Жанчына-паэт, пра якую марыў Рэмбо — спасылка да знакамітага ліста Арцюра Рэмбо Полю Дэмэні ад 15 мая 1871, у якім паэт акрэслівае сваё бачанне будучыні паэзіі. Апрача іншага, ліст змяшчае наступны пасаж пра разняволенне жанчын:

<...> Калі будзе разбітае спрадвечнае заняволенне жанчыны, калі яна будзе жыць для самой сябе і самой сабой, калі мужчына, да гэтага часу паскудны, дасць ёй волю — і яна таксама, яна стане паэтам! Жанчына адкрые невядомае! Ці будуць сусветы ейных ідэй адрознымі ад нашых? Яна адкрые дзіўныя, нечуваныя, жахлівыя, захапляльныя рэчы; мы прымем іх, мы зразумеем іх.

ружа для ўсіх — спасылка на аднайменны зборнік любоўнай лірыкі Поля Элюара (1934).

Надзя з падведзенымі вачыма — псеўданім Леоны Дэлькур, мастачкі і танцоркі, чыя трагічная рамантычная сувязь з Андрэ Брэтонам была пакладзеная апошнім у аснову рамана Надзя (1928).

Таксама гл. артыкул Пра рабынь, суфражыстак, бізун.