Поль Элюар
Як абыходзіцца з мёртвымі салдатамі

Paul Éluard

De lʼusage des guerriers morts

З часоў вайны ўсталявалася новая рэлігія, сапраўднае ўвасабленне святога саюза ўсіх людзей ва ўсіх краінах былога змагання, рэлігія, якая з жывых зрабіла сабе суровых святароў, перавысіўшы ўсе іншыя па сваёй бязглуздасці і брыдкасці ― рэлігія мёртвых.

І не проста мёртвых! Пакорныя кожнай хлусне, кожнай запаведзі грамадства, дзе чалавеку адведзена найпрынізлівейшае становішча, яны даказалі сваю нямогласць да супраціву, яны паказалі сябе, што тычыцца гераізму, усяго толькі прыслугай смерці, добрымі лёкаямі для сваіх гаспадароў. Для таго, каб змагацца, ім спатрэбілася апрануць ліўрэю. Ці заслужыў хоць хтосьці з іх трапіць у рай? Скот, які вядуць на бойню, заслугоўвае сваіх рагоў не болей за іх. Ганьба ўсім салдатам, якія згубілі цягу да свабоды; ганьба ўсім ваярам з нагляднікамі на прывязі. І перш за ўсё ганьба ўсім мёртвым, бо сябе яны ўжо не выкупяць. Уся гэтая кроў, пралітая ў акопах, служыць цяпер перажоўванню старой хрысціянскай ці грамадскай маралі, уся гэтая кроў, пралітая за зямлю і грошы, пагражае бяспецы самога розуму. Скаваныя абавязкам, яны, як кажуць некаторыя, аддалі свой доўг радзіме, ці, як кажуць яшчэ, надалі дарэмным ахвярам чалавечы сэнс. Адных цяпер размалёўваюць пад трыкалор, іншымі махаюць, як харугвамі, у дакор бессаромным жывым. Мёртвыя ўсюды. Як Бога, іх падаюць пад любым соўсам.

Паверце, іх кроў не кліча да помсты. Мёртвы раб застаецца рабом, нічым.

Паўтара мільёна, дзесяць мільёнаў, паўтара трыльёна мёртвых. Усе могілкі і трыумфальныя аркі сімвалізуюць толькі адно: зямля набіта трупамі. Досць!

Нас не натхняе празмерная павага да жыцця, але ў той дзень, калі мы знойдзем патрэбным пераканацца ва ўласнай смерці, мы не станем залішне пакутаваць ад гэтай ідэі.

Павага да мёртвых ― гэта боязь смерці, гэта павага да баязлівасці перад тварам смерці.

Выказаць смеласць, зрэшты, не так і складана: патрэбна было пазнаць ворагаў, падлічыць іх, запомніць. Але загадана было ісці ў наступ, і ні кроку назад. А вораг застаўся за спінай. Для ўсіх, хто не дэзерціраваў, вораг заўжды заставаўся за спінай. Злачынства, якому няма даравання. Бо, аднойчы пазбавіўшыся ідэальнай дзіцячай нявіннасці, чалавек не здольны болей па-дзіцячы скарыцца, не запляміўшы сябе баязлівасцю. Хто знаецца на зло, той будзе бароцца з ім, на якой бы вышыні ні йшла барацьба. І ні слова болей пра тых, хто прыняў зло як данасць. Не дапусцім ім месца ў нашай свядомасці. І няхай іх яшчэ жывыя браты вярнуцца, каб памерці на полі гонару.

Артыкул апублікаваны ў Сюррэалісцкай рэвалюцыі (№6, сакавік 1926). Падчас Першай сусветнай вайны Поль Элюар быў мабілізаваны ў якасці санітара, гэтаксама як Андрэ Брэтон, Луі Арагон і Тэадор Фрэнкель. Жах перад злачынствамі вайны, непасрэдна адчуты большасцю сюррэалістаў першага пакалення, абумовіў непрыязнасць да імперыялістычнай вайны як да лагічнага і неабходнага выніку развіцця заходняй капіталістычнай цывілізацыі. Адмаўляючыся ад любой падтрымкі буржуазнага грамадства, сюррэалісты заканамерна варожа ставяцца да сакралізацыі ахвяр вайны, чыя смерць становіцца сродкам палітычных маніпуляцый і выкарыстоўваецца дзеля апраўдання і падтрымкі рэваншызму. Таму невыпадкова, што рэалізацыя права на няўдзел, права на бунт фактычна прымае для сюррэалістаў форму грамадскага непадпарадкавання і дэзерцірства. Як пра гэта заяўлена ў іншай дэкларацыі, напісанай з нагоды ўжо іншай вайны, «нашы салдаты» маюць права не быць застрэленымі ў спіну (як і права не быць застрэленымі ў грудзі). Падобная пазіцыя застанецца дамінантнай у сюррэалісцкім руху да Другой сусветнай вайны.