Ян Шванкмаер
Дэкалог
Jan Švankmajer
Desatero
Пераклад з чэшскай Язэпа Самусевіча
1. Памятай, што паэзія — толькі адна. Супрацьлегласць паэзіі — адмыслоўства прафесіяналаў.
Перш чым пачаць здымаць фільм, напішы верш, намалюй карціну, склей калаж, напішы раман, эсэ і г. д. Бо толькі дбанне пра ўніверсальнасць выразу гарантуе, што ты здымеш добры фільм.
2. Цалкам падпарадкуйся сваім маніям. Усё адно ў цябе няма нічога лепшага. Маніі — рэлікты дзяцінства. Менавіта з глыбіняў дзяцінства паходзяць найвялікшыя скарбы. Трэба несупынна мець браму адчыненай у гэтым кірунку. Я маю на ўвазе не згадкі, а адчуванні. Хай гэтая падземная рака вольна працякае тваім нутром. Засяродзься на ёй, але адначасова —максімальна разняволься. Калі здымаеш фільм, ты павінен думаць пра яго 24 гадзіны. Толькі тады ўсё тваё дзяцінства, усе твае маніі перамесцяцца ў фільм, а ты гэтага нават не заўважыш. Гэтак твой фільм стане трыумфам інфантылізму. А менавіта гэта і ёсць тваёй мэтай.
3. Выкарыстоўвай мультыплікацыю як магічную аперацыю. Мультыплікацыя — не руханне нежывымі рэчамі, а іх ажыўленне (анімацыя). Лепш кажучы, іх абуджэнне да жыцця. Перш чым ажывіць у фільме нейкі прадмет, імкніся спачатку яго зразумець. Не яго ўтылітарную функцыю, а яго нутраное жыццё. Рэчы, асабліва старыя, былі сведкамі розных падзеяў, лёсаў, якія пакінулі ў іх водціскі. Іх краналі людзі ў розных сітуацыях, апанаваныя рознымі эмоцыямі, і перадалі рэчам свае псіхічныя станы. Калі ты хочаш пасярэдніцтвам камеры ўвідочніць гэтыя схаваныя зместы, ты павінен да іх прыслухацца. Слухаць іх часам і некалькі гадоў запар. Спачатку зрабіся калекцыянерам, і толькі потым — кінематаграфістам.
Ажыўленне праз анімацыю павінна адбывацца натуральна. Яно павінна сыходзіць з рэчаў, а не з твайго жадання. Ніколі ня гвалці рэчы! Распавядай з дапамогай рэчаў не свае гісторыі, а іхнія.
Перш чым пачаць здымаць фільм, напішы верш, намалюй карціну, склей калаж, напішы раман, эсэ і г. д. Бо толькі дбанне пра ўніверсальнасць выразу гарантуе, што ты здымеш добры фільм.
2. Цалкам падпарадкуйся сваім маніям. Усё адно ў цябе няма нічога лепшага. Маніі — рэлікты дзяцінства. Менавіта з глыбіняў дзяцінства паходзяць найвялікшыя скарбы. Трэба несупынна мець браму адчыненай у гэтым кірунку. Я маю на ўвазе не згадкі, а адчуванні. Хай гэтая падземная рака вольна працякае тваім нутром. Засяродзься на ёй, але адначасова —максімальна разняволься. Калі здымаеш фільм, ты павінен думаць пра яго 24 гадзіны. Толькі тады ўсё тваё дзяцінства, усе твае маніі перамесцяцца ў фільм, а ты гэтага нават не заўважыш. Гэтак твой фільм стане трыумфам інфантылізму. А менавіта гэта і ёсць тваёй мэтай.
3. Выкарыстоўвай мультыплікацыю як магічную аперацыю. Мультыплікацыя — не руханне нежывымі рэчамі, а іх ажыўленне (анімацыя). Лепш кажучы, іх абуджэнне да жыцця. Перш чым ажывіць у фільме нейкі прадмет, імкніся спачатку яго зразумець. Не яго ўтылітарную функцыю, а яго нутраное жыццё. Рэчы, асабліва старыя, былі сведкамі розных падзеяў, лёсаў, якія пакінулі ў іх водціскі. Іх краналі людзі ў розных сітуацыях, апанаваныя рознымі эмоцыямі, і перадалі рэчам свае псіхічныя станы. Калі ты хочаш пасярэдніцтвам камеры ўвідочніць гэтыя схаваныя зместы, ты павінен да іх прыслухацца. Слухаць іх часам і некалькі гадоў запар. Спачатку зрабіся калекцыянерам, і толькі потым — кінематаграфістам.
Ажыўленне праз анімацыю павінна адбывацца натуральна. Яно павінна сыходзіць з рэчаў, а не з твайго жадання. Ніколі ня гвалці рэчы! Распавядай з дапамогай рэчаў не свае гісторыі, а іхнія.
4. Несупынна падмяняй сон рэальнасцю і наадварот. Ніякіх лагічных пераходаў не існуе. Між сном і рэальнасцю ёсць толькі адзін нязначны фізічны акт: узняцце альбо апусканне павекаў. Што да дзённага снення, дык тут адпадае і яно.
5. Калі не ведаеш, чаму аддаць перавагу, погляду вока або адчуванню цела, заўсёды аддавай перавагу целу, таму што дотык — старэйшае за зрок адчуванне, і яго досвед больш фундаментальны. Акрамя таго, вока ў сучаснай аўдыёвізуальнай цывілізацыі значна стамілася і сапсавалася. Досвед цела больш аўтэнтычны, усё яшчэ не абцяжараны эстэтызацыяй. Зразумела, што далягляд, пра які ты не павінен забываць — гэта сінэстэзія.
6. Чым болей заглыбляешся ў фантастычны сюжэт, тым больш рэалістычны ты павінен быць у дэталях. Тут трэба цалкам абаперціся на досвед сну. Не бойся з дапамогай нуднага апісальніцтва, педантычнай апантанасці нязначнай дэталлю і, калі заўгодна, дакументальнасці пераканаць гледача: усё, што ён бачыць у фільме, датычыцца яго; там няма нічога, што не паходзіла б з ягонага свету, а ёсць толькі тое, у чым ён сядзіць па самую макаўку, хоць гэтага і не ўсведамляе. Ты павінен з дапамогай усіх падуладных табе прыёмаў пераканаць яго ў гэтым.
7. Уяўленне — субверсіўнае, таму што супрацьпастаўляе магчымае рэчаіснаму. Таму заўсёды ўжывай самыя шалёныя ўявы. Уяўленне — найвялікшы дар, які атрымала чалавецтва. Уяўленне, а не праца, зрабіла чалавека чалавекам. Уяўленне, уяўленне, уяўленне...
5. Калі не ведаеш, чаму аддаць перавагу, погляду вока або адчуванню цела, заўсёды аддавай перавагу целу, таму што дотык — старэйшае за зрок адчуванне, і яго досвед больш фундаментальны. Акрамя таго, вока ў сучаснай аўдыёвізуальнай цывілізацыі значна стамілася і сапсавалася. Досвед цела больш аўтэнтычны, усё яшчэ не абцяжараны эстэтызацыяй. Зразумела, што далягляд, пра які ты не павінен забываць — гэта сінэстэзія.
6. Чым болей заглыбляешся ў фантастычны сюжэт, тым больш рэалістычны ты павінен быць у дэталях. Тут трэба цалкам абаперціся на досвед сну. Не бойся з дапамогай нуднага апісальніцтва, педантычнай апантанасці нязначнай дэталлю і, калі заўгодна, дакументальнасці пераканаць гледача: усё, што ён бачыць у фільме, датычыцца яго; там няма нічога, што не паходзіла б з ягонага свету, а ёсць толькі тое, у чым ён сядзіць па самую макаўку, хоць гэтага і не ўсведамляе. Ты павінен з дапамогай усіх падуладных табе прыёмаў пераканаць яго ў гэтым.
7. Уяўленне — субверсіўнае, таму што супрацьпастаўляе магчымае рэчаіснаму. Таму заўсёды ўжывай самыя шалёныя ўявы. Уяўленне — найвялікшы дар, які атрымала чалавецтва. Уяўленне, а не праца, зрабіла чалавека чалавекам. Уяўленне, уяўленне, уяўленне...
8. Прынцыпова абірай тэмы, да якіх у цябе амбівалентнае стаўленне. Гэтая амбівалентнасць павінна быць досыць моцнай (глыбіннай), непераадольнай, каб ты мог крочыць па ейным лязе і не ўпасці ні на адзін, ні на другі бок, — ці наадварот, падаць на абодва бакі адначасова. Толькі так ты пазбегнеш найвялікшай памылкі: фільма à thèse.
9. Карыстайся творчасцю як сродкам аўтатэрапіі. Бо гэтая антыэстэтычная пазіцыя набліжае творчасць да брамы свабоды. Калі творчасць мае наогул нейкі сэнс, дык толькі той, што яна нас вызваляе. Ніводны фільм (карціна, верш) не можа вызваліць гледача, калі не прыносіць гэтую палёгку самому аўтару. Усё астатняе належыць да агульнай суб’ектыўнасці. Творчасць як пэрманентнае вызваленне.
10. Заўсёды аддавай перавагу творчай неперарыўнасці ўнутранай мадэлі ці псіхічнага аўтаматызму над імгненнай ідэяй. Ідэя — нават самая лепшая — не можа быць дастатковай матывацыяй, каб сесці за камеру. Творчасць — гэта не бадзянне ад ідэі да ідэі. Ідэя мае сваё месца ў творчасці, але толькі ў той момант, калі тэма, якую ты хочаш выказаць, цалкам табою засвоеная. Толькі тады прыйдуць патрэбныя ідэі. Ідэя — частка творчага працэсу, але ні ў якім разе не імпульс да яго.
Ніколі не працуй, заўсёды імправізуй. Сцэнарый важны для прадзюсара, а не для цябе. Гэта дакумент, які цябе ні да чаго не абавязвае, таму звяртайся да яго толькі ў моманты, калі перастане працаваць натхненне. Калі такое здарыцца больш за тры разы цягам здымак — гэта знак таго, што ты альбо робіш не той фільм, альбо табе як творцу прыйшоў гамон.
9. Карыстайся творчасцю як сродкам аўтатэрапіі. Бо гэтая антыэстэтычная пазіцыя набліжае творчасць да брамы свабоды. Калі творчасць мае наогул нейкі сэнс, дык толькі той, што яна нас вызваляе. Ніводны фільм (карціна, верш) не можа вызваліць гледача, калі не прыносіць гэтую палёгку самому аўтару. Усё астатняе належыць да агульнай суб’ектыўнасці. Творчасць як пэрманентнае вызваленне.
10. Заўсёды аддавай перавагу творчай неперарыўнасці ўнутранай мадэлі ці псіхічнага аўтаматызму над імгненнай ідэяй. Ідэя — нават самая лепшая — не можа быць дастатковай матывацыяй, каб сесці за камеру. Творчасць — гэта не бадзянне ад ідэі да ідэі. Ідэя мае сваё месца ў творчасці, але толькі ў той момант, калі тэма, якую ты хочаш выказаць, цалкам табою засвоеная. Толькі тады прыйдуць патрэбныя ідэі. Ідэя — частка творчага працэсу, але ні ў якім разе не імпульс да яго.
Ніколі не працуй, заўсёды імправізуй. Сцэнарый важны для прадзюсара, а не для цябе. Гэта дакумент, які цябе ні да чаго не абавязвае, таму звяртайся да яго толькі ў моманты, калі перастане працаваць натхненне. Калі такое здарыцца больш за тры разы цягам здымак — гэта знак таго, што ты альбо робіш не той фільм, альбо табе як творцу прыйшоў гамон.
***
Тое, што я сфармуляваў гэты Дэкалог, не азначае, што я ім свядома кіруюся. Гэтыя правілы самі паўсталі з маёй творчасці, а не папярэднічалі ёй.
Канец канцоў, усе правілы і запаведзі існуюць для таго, каб іх перакрочваць (але не абмінаць). Зрэшты, ёсць яшчэ адно правіла, перакрочванне (а пагатоў абмінанне) якога згубнае для кожнага творцы: Ніколі не стаў сваю творчасць на службу нечаму іншаму, апроч свабоды.
Тое, што я сфармуляваў гэты Дэкалог, не азначае, што я ім свядома кіруюся. Гэтыя правілы самі паўсталі з маёй творчасці, а не папярэднічалі ёй.
Канец канцоў, усе правілы і запаведзі існуюць для таго, каб іх перакрочваць (але не абмінаць). Зрэшты, ёсць яшчэ адно правіла, перакрочванне (а пагатоў абмінанне) якога згубнае для кожнага творцы: Ніколі не стаў сваю творчасць на службу нечаму іншаму, апроч свабоды.
Каментар
Ян Шванкмаер — знакаміты чэшскі кінарэжысёр і мультыплікатар, мастак і літаратар, сябар сюррэалісцкай групы вакол Ураціслава Эфенбергера з 1970 года. Тэкст узяты з кнігі Síla imaginace (2001).